Breytingaskeið karla (andropása): er það til? Einkenni, orsakir og blóðpróf

Hvað er andropása?

Andropása er hversdagslegt orð yfir breytingaskeið karla: þá hugmynd að karlar, eins og konur, gangi í gegnum hormónabreytingu á fimmtugs- eða sextugsaldri. Orðið er villandi. Hjá konum fellur estrógen skarpt við tíðahvörf. Hjá körlum lækkar testósterón hægt: í bandarísku MMAS-rannsókninni um það bil 1,6 % á ári fyrir heildartestósterón og aðeins hraðar fyrir frítt testósterón.

Læknar nota því ekki „andropásu“ sem greiningu. Þeir tala um síðkomna kynkirtlavanstarfsemi, það er lágt testósterón sem kemur fram síðar á ævinni. Hún krefst sömu skilyrða og hjá yngri körlum: einkenna og endurtekinna lágra mælinga.

Er breytingaskeið karla til?

Ekki sem tímabil sem allir karlar ganga í gegnum. Í EMAS-rannsókninni með yfir 3.000 evrópskum körlum á aldrinum 40–79 ára uppfylltu aðeins 2,1 % bæði einkenna- og blóðprófsskilyrðin (aðrar rannsóknir, með hærri viðmiðum, hafa bent á lágt testósterón hjá um 30–70 % í völdum áhættuhópum; sjá athugasemdina neðar). Flestir karlar yfir fimmtugu eru því ekki með andropásu í læknisfræðilegum skilningi, jafnvel þótt testósterónið sé aðeins lægra en á þrítugsaldri.

Það þýðir ekki að kvartanirnar séu ímyndun. Það þýðir að orsökin er oft önnur en aldurinn einn.

Hvaða einkenni eru tengd andropásu?

Einkennin sem tengjast lágu testósteróni nánast eru kynferðisleg: færri morgunstinningar, minni kynhvöt og stinningarvandamál. Þreyta, depurð og tap á vöðvamassa eru líka oft tengd andropásu, en þau eiga sér margar aðrar mögulegar orsakir, til dæmis kæfisvefn, streitu, skjaldkirtil og þunglyndi. Heildaryfirlitið finnur þú á síðunni um einkenni lágs testósteróns.

Hvað er eðlilegt testósterón fyrir karl yfir fertugu?

Evrópska þvagfærasérfræðingafélagið (EAU) notar heildartestósterón undir um 12,1 nmól/L sem það gildi þar sem skortur verður líklegur, og undir um 8 nmól/L sem það gildi þar sem meðferð er oftar íhuguð. Mörkin eru þau sömu óháð aldri. Milli talnanna tveggja er grátt svæði þar sem frítt testósterón og SHBG skipta miklu máli. Lestu meira í SHBG og frítt testósterón.

Hvað veldur lágu testósteróni með aldrinum?

Orsökunum er skipt í tvo flokka. Við frumkomna kynkirtlavanstarfsemi framleiða eistun of lítið, til dæmis eftir hettusótt, áverka, krabbameinslyfjameðferð eða við Klinefelter-heilkenni. Við afleidda kynkirtlavanstarfsemi sendir heiladingullinn of veik boð (LH og FSH).

Afleidda gerðin er algengust hjá fullorðnum körlum og tengist oft einhverju sem hægt er að breyta:

• ofþyngd og sykursýki af tegund 2
• kæfisvefn og mjög lítill svefn
• ákveðin lyf, til dæmis ópíóíðar og sykursterar
• fyrri notkun vefaukandi stera
• langvarandi alvarleg veikindi

Aldurinn skiptir máli, en sjaldan einn og sér. Þess vegna mælir ítarleg greining líka LH, og oft prólaktín, í stað þess að horfa eingöngu á testósterón.

Svona er lágt testósterón mælt

Rétt blóðpróf er tekið að morgni, venjulega milli kl. 7 og 11, og helst fastandi, því testósterón er hæst á morgnana og lækkar eftir máltíð. Ef fyrsta gildið er lágt er prófið endurtekið annan dag. Endocrine Society mælir einmitt með tveimur lágum morgunmælingum áður en greining er sett.

Gott testósterónpróf inniheldur að minnsta kosti:

Mæling	Hvers vegna
Heildartestósterón	Grunngildið, borið saman við viðmiðunarbil rannsóknarstofunnar
SHBG	Ákvarðar hve mikið af testósteróninu er frítt
Frítt testósterón (reiknað)	Mikilvægt á gráa svæðinu 8–12 nmól/L
LH	Greinir á milli frumkominnar og afleiddrar orsakar

Þú getur pantað heildstætt próf eins og testósterón-blóðprófið okkar eða skoðað öll blóðpróf og hormónamælingar. Fyrsta prófið má taka á staðnum þar sem þú býrð. Ef gildin þín líta eðlilega út en einkennin halda áfram geturðu lesið hvers vegna eðlilegt testósterón getur villt um fyrir.

Hvað gerist ef testósterónið er lágt?

Fyrst þarf læknir að meta orsökina. Ef hún er ofþyngd, kæfisvefn eða lyf er byrjað þar og testósteróngildið hækkar stundum af sjálfu sér. Ef skorturinn er staðfestur og viðvarandi getur testósterónmeðferð verið möguleiki, en aðeins eftir læknisfræðilegt mat og með eftirfylgniblóðprófum.

Meðferð hefur líka ókosti sem þú ættir að þekkja fyrir fram. Hún bælir eigin sæðisframleiðslu líkamans og hentar því illa ef þú vilt eignast börn. Hún getur aukið fjölda rauðra blóðkorna (blóðrauðahlutfall) og krefst reglulegs eftirlits, meðal annars með PSA. Hvernig læknisfræðilegt ferli er byggt upp sérðu á síðunni um TRT og meðferðarferli. Viltu hefja greiningu fljótt geturðu byrjað á lágt testósterón: hröð greining. Fleiri svör við hagnýtum spurningum finnur þú í algengum spurningum.

Athugasemd: hvers vegna EMAS fann svona lága tíðni

European Male Ageing Study (Wu o.fl., NEJM 2010) mældi 3.369 slembivalda karla á aldrinum 40–79 ára í átta evrópskum borgum. Rannsóknin skilgreindi aldurstengda kynkirtlavanstarfsemi (LOH) strangt: að minnsta kosti þrjú kynferðisleg einkenni (færri morgunstinningar, minnkuð löngun og stinningarvandi) og samtímis heildartestósterón undir 11 nmól/L og frítt testósterón undir 220 pmól/L. Með þeirri skilgreiningu uppfylltu um 2,1 % karlanna skilyrðin.

Talan er lág vegna þess að öll skilyrðin þurftu að vera uppfyllt í einu. Þreyta, depurð og minni líkamlegur kraftur tengdust einnig lægra testósteróni, en ekki nægilega sértækt til að verða hluti af skilgreiningunni. Karl með lágt testósterón og tvö af þremur einkennum er því ekki talinn með.

Aðrar rannsóknir hafa notað hærri viðmið og fundið mun fleiri með lág gildi:

• Zitzmann o.fl. (JCEM 2006), 434 karlkyns sjúklingar á aldrinum 50–86 ára: tap á löngun og orku varð algengara undir um 15 nmól/L.
• Lackner o.fl. (BJU Int 2011), 675 karlar: tengsl við einkenni í kringum 13,5–14,4 nmól/L, en hluti þeirra skýrðist af aldri.
• Fillo o.fl. (Int Urol Nephrol 2012), 167 slóvakískir karlar með kviðfitu: 67,6 % voru með heildartestósterón undir 14 nmól/L.
• Carrero o.fl. (Nephrol Dial Transplant 2011), 260 karlar með nýrnabilun á lokastigi: 44 % undir 10 nmól/L, 33 % milli 10 og 14 og aðeins 23 % yfir 14.
• Dhindsa o.fl. (JCEM 2004): um þriðjungur karla með sykursýki af tegund 2 var með kynkirtlavanstarfsemi.
• Rannsóknin T4DM notaði heildartestósterón í mesta lagi 14 nmól/L sem inntökuskilyrði.

Niðurstaðan er sú að tíðnin fer eftir því hvaða skilyrði eru notuð. Það þýðir ekki að allir með gildi undir 14 þurfi meðferð, heldur að „aðeins 2 %“ er svar við mjög þröngri spurningu.

Fyrsta skrefið

Byrjaðu á einkennaprófi. Það tekur nokkrar mínútur og byggir á alþjóðlega AMS-spurningalistanum (Aging Males' Symptoms). Niðurstaðan sýnir hvort einkennin þín séu þess virði að mæla með blóðprófi og er góður upphafspunktur fyrir samtal við lækni. Ef þú hefur áhyggjur af því að lágt testósterón geti verið áhrifaþáttur skaltu ræða möguleikana við þinn lækni. Viljirðu frekar bregðast hratt við í gegnum einkastofu geturðu líka pantað blóðpróf hér á síðunni.