Andropauza: czy istnieje męska menopauza? Objawy, przyczyny i badanie krwi

Czym jest andropauza?

Andropauza to potoczne określenie męskiej menopauzy: przekonania, że mężczyźni, tak jak kobiety, przechodzą zmianę hormonalną po czterdziestce lub pięćdziesiątce. To określenie wprowadza w błąd. U kobiet estrogen gwałtownie spada w okresie menopauzy. U mężczyzn testosteron spada powoli: w amerykańskim badaniu MMAS o około 1,6% rocznie w przypadku testosteronu całkowitego i nieco szybciej w przypadku testosteronu wolnego.

Lekarze nie używają więc słowa „andropauza” jako rozpoznania. Mówią o hipogonadyzmie o późnym początku, czyli niskim testosteronie, który ujawnia się w późniejszym wieku. Obowiązują przy nim te same kryteria co u młodszych mężczyzn: objawy oraz powtarzalnie niskie wyniki.

Czy istnieje męska menopauza?

Nie jako etap, przez który przechodzi każdy mężczyzna. W badaniu EMAS, obejmującym ponad 3000 europejskich mężczyzn w wieku 40–79 lat, tylko 2,1% spełniało jednocześnie kryteria objawowe i laboratoryjne (inne badania, z wyższymi progami, wskazywały na niski testosteron u około 30–70% osób w wybranych grupach ryzyka; zob. uwagę poniżej). Większość mężczyzn po pięćdziesiątce nie ma więc andropauzy w sensie medycznym, choć ich testosteron jest nieco niższy niż w wieku 20 lat.

Nie znaczy to, że dolegliwości są urojone. Znaczy to, że ich przyczyną często jest coś innego niż sam wiek.

Jakie objawy wiąże się z andropauzą?

Objawy najściślej związane z niskim testosteronem dotyczą sfery seksualnej: rzadsze poranne erekcje, mniejsze libido i problemy z erekcją. Zmęczenie, obniżony nastrój i utrata masy mięśniowej też często są łączone z andropauzą, ale mają wiele innych możliwych przyczyn, np. bezdech senny, stres, choroby tarczycy i depresję. Pełne omówienie znajdziesz na stronie o objawach niskiego testosteronu.

Jaki testosteron jest normalny u mężczyzny po 40. roku życia?

Europejskie Towarzystwo Urologiczne (EAU) przyjmuje stężenie testosteronu całkowitego poniżej około 12,1 nmol/l jako poziom, przy którym niedobór staje się prawdopodobny, a poniżej około 8 nmol/l jako poziom, przy którym częściej rozważa się leczenie. Granice są takie same niezależnie od wieku. Pomiędzy tymi wartościami jest szara strefa, w której dużo zależy od wolnego testosteronu i SHBG. Więcej przeczytasz w artykule SHBG i wolny testosteron.

Co powoduje niski testosteron z wiekiem?

Przyczyny dzieli się na dwie grupy. W hipogonadyzmie pierwotnym jądra wytwarzają za mało hormonu, np. po śwince, urazie, chemioterapii lub w zespole Klinefeltera. W hipogonadyzmie wtórnym przysadka wysyła zbyt słabe sygnały (LH i FSH).

Typ wtórny jest najczęstszy u dorosłych mężczyzn i często wiąże się z czymś, co można zmienić:

• nadwaga i cukrzyca typu 2
• bezdech senny i bardzo krótki sen
• niektóre leki, np. opioidy i glikokortykosteroidy
• wcześniejsze stosowanie sterydów anabolicznych
• długotrwała ciężka choroba

Wiek ma znaczenie, ale rzadko jest jedyną przyczyną. Dlatego rzetelna diagnostyka obejmuje też LH, a często prolaktynę, zamiast samego testosteronu.

Jak mierzy się niski testosteron

Prawidłowe badanie krwi wykonuje się rano, zwykle między 7 a 11, najlepiej na czczo, ponieważ testosteron jest najwyższy rano i spada po posiłku. Jeśli pierwszy wynik jest niski, badanie powtarza się innego dnia. Endocrine Society zaleca właśnie dwa niskie poranne pomiary przed postawieniem rozpoznania.

Dobry panel testosteronowy obejmuje co najmniej:

Badanie	Dlaczego
Testosteron całkowity	Wartość podstawowa, porównywana z zakresem referencyjnym laboratorium
SHBG	Określa, jaka część testosteronu jest wolna
Wolny testosteron (wyliczony)	Ważny w szarej strefie 8–12 nmol/l
LH	Odróżnia przyczynę pierwotną od wtórnej

Możesz zamówić gotowy panel, taki jak nasze badanie testosteronu, albo zobaczyć wszystkie badania krwi i pomiary hormonów. Pierwsze badanie można wykonać lokalnie w miejscu zamieszkania. Jeśli wyniki wyglądają prawidłowo, a objawy się utrzymują, przeczytaj, dlaczego prawidłowy testosteron może mylić.

Co się dzieje, gdy testosteron jest niski?

Najpierw lekarz musi ocenić przyczynę. Jeśli jest nią nadwaga, bezdech senny lub leki, od tego się zaczyna, a poziom testosteronu czasem wzrasta samoistnie. Jeśli niedobór jest potwierdzony i utrzymuje się, terapia testosteronem może być jedną z możliwości, ale tylko po ocenie lekarskiej i z kontrolnymi badaniami krwi.

Leczenie ma też wady, o których warto wiedzieć wcześniej. Hamuje własną produkcję plemników, więc słabo się sprawdza, jeśli planujesz dzieci. Może zwiększać liczbę czerwonych krwinek (hematokryt) i wymaga regularnej kontroli m.in. PSA. Jak wygląda prowadzona przez lekarza terapia, zobaczysz na stronie o TRT i przebiegu leczenia. Jeśli chcesz szybko zacząć diagnostykę, zacznij od strony niski testosteron: szybka diagnostyka. Więcej odpowiedzi na praktyczne pytania znajdziesz w najczęściej zadawanych pytaniach.

Uwaga: dlaczego EMAS wykazało tak niską częstość

European Male Ageing Study (Wu i wsp., NEJM 2010) objęło 3369 losowo wybranych mężczyzn w wieku 40–79 lat w ośmiu europejskich miastach. Badanie definiowało hipogonadyzm związany z wiekiem (LOH) rygorystycznie: co najmniej trzy objawy seksualne (rzadsze poranne erekcje, mniejsze libido i zaburzenia erekcji) oraz jednocześnie testosteron całkowity poniżej 11 nmol/l i testosteron wolny poniżej 220 pmol/l. Przy takiej definicji kryteria spełniało około 2,1% mężczyzn.

Odsetek jest niski, bo wszystkie warunki musiały być spełnione jednocześnie. Zmęczenie, obniżony nastrój i mniejsza siła fizyczna również wiązały się z niższym testosteronem, ale nie na tyle swoiście, by włączyć je do definicji. Mężczyzna z niskim testosteronem i dwoma z trzech objawów nie był więc wliczany.

Inne badania stosowały wyższe progi i znajdowały znacznie więcej osób z niskimi wartościami:

• Zitzmann i wsp. (JCEM 2006), 434 pacjentów w wieku 50–86 lat: utrata libido i energii była częstsza poniżej około 15 nmol/l.
• Lackner i wsp. (BJU Int 2011), 675 mężczyzn: związki z objawami w okolicach 13,5–14,4 nmol/l, choć część z nich tłumaczył wiek.
• Fillo i wsp. (Int Urol Nephrol 2012), 167 słowackich mężczyzn z otyłością brzuszną: 67,6% miało testosteron całkowity poniżej 14 nmol/l.
• Carrero i wsp. (Nephrol Dial Transplant 2011), 260 mężczyzn ze schyłkową niewydolnością nerek: 44% poniżej 10 nmol/l, 33% między 10 a 14 i tylko 23% powyżej 14.
• Dhindsa i wsp. (JCEM 2004): około jedna trzecia mężczyzn z cukrzycą typu 2 miała hipogonadyzm.
• Badanie T4DM przyjęło testosteron całkowity nie wyższy niż 14 nmol/l jako kryterium włączenia.

Wniosek jest taki, że częstość zależy od przyjętych kryteriów. Nie oznacza to, że każdy z wynikiem poniżej 14 potrzebuje leczenia, lecz że „tylko 2%” to odpowiedź na bardzo wąskie pytanie.

Pierwszy krok

Zacznij od testu objawów. Zajmuje kilka minut i opiera się na międzynarodowym kwestionariuszu AMS (Aging Males' Symptoms). Wynik pokazuje, czy Twoje objawy warto zbadać badaniem krwi, i jest dobrym punktem wyjścia do rozmowy z lekarzem. Jeśli obawiasz się, że niski testosteron może mieć znaczenie, porozmawiaj o możliwościach ze swoim lekarzem. Jeśli wolisz działać szybko przez prywatną klinikę, możesz też zamówić badanie krwi na tej stronie.